Grad Belogradčik se nalazi u Severozapadnoj Bugarskoj. On je živopisno raspoređen u zapadnom delu Stare planine, u jugozapadnom podnožju Belogradčiškog Venca na 522 m.nadmorske visine. O prvim stolećima o isgradnji Belogradčika nedostaju pismena obaveštenja. Arhitekturna proučavanja upućuju na to da je to bilo oko III-IV veka nove ere.
ISTORIJSKI PAZVOJ TERITORIJE
*ANTIKA
Hiljaduleća obavijaju tajnu prvog ljudskog prisustva u ovim zemljama, pa ipak u bližoj okolini otkriveni su tragovi kasnog paleolita i neolita. Bronzana era predstavljena je nalazima pokraj sela Kračimir, Rabiša (gde su i unikalni pećinski crteži), Salaša‚ a gvozdena — Kračimir, Dolni Lom i Dimova. Postojeći materijali iz rane i kasne antike u zemljištu sela Graničak, Salaš, Kračimir, Rabiša i samog grada svedoče o neprekidnoj ljudskoj delatnosti.
Sasvim skoro su bili napravljeni razkopi u jednoj pećini (Kozarnik) na oko 10 km. od sadašnjeg grada i tamo su otkriveni nekoliko sahrana i predmeta, koji prema kasnijim naučnim proučavanjima su klasirani kao naj stariji na Balkanskom poluostrvu i kao jedni od najstarijih u Evropi.
Prvi tragovi od naseljavanja u podnožju crvenkasto-kamenog masiva pronađeni su u oblasti Selište. Kod poljskih radova i sondažnih pretraga pronađeni su fragmenti od keramike, poljoprivredna sečiva i oružje. U neposrednoj blizini reke Brezove vide se osnove rimskom kupatila sa karakterističnim alatkama. Bogati su i nalazi moneta. Mnogo su nađeni iz vremena Vespazijana (69-79)‚ a naj kasniji su iz vremena Valerijana (251-253).
Rimljani su prvi ovde podigli utvrđenje I-III v. Rimska tvrđava je izgrađena ranije od Bononije i bila je glavna u regionu. Bile su izgrađene zidine prema severozapadu i jugoistoku, pri čemu debljina jim je bila 4-5 m., a visina 12m. Sve tri terase u tvrđavi bile su najjverovatnije povezane drvenim stepenicama i prilagođene za odbranu. U kamenu izdubljene su dve cisterne sa dijametrom od oko 2m. i dubinom više od 10m.
Kasna antika posvedočena je materijalima iz tvrđave Krepostta (Prva ploča), kale Uzbeg, predeo Magaza i Markašniško kale.
Zbog loše lokacije i izgradnje kastela posred Belogradčiških stena u IIIv. prvo naselje je izdržalo kratko vreme.
Novo naselje je poniklo u susedstvu tvrđave u vezi sa potrebama obsluživanja garnizona. To se je najverovatnije desilo u IIIv., što se dokazuje postojećim do danas rimskim delom Belogradčiške tvrđave.
Naselje nadživljava Hunska nadiranja i Vizantijsku vladavinu u periodu od V-VIv.
PRVO BUGARSKO CARSTVO
Naselje i tvrđava produžuju da se razvijaju i za ranog srednjevekovlja. Sa narastanjem značaja Belogradčiške tvrđave, raste i naselje, da bi dostiglo svoj procvat za vreme Sracimira.
Još za Prvog Bugarskog carstva u ovoj oblasti je bilo nekoliko važnih tvrđava (sem Belogradčiške), rasutih u radiusu od petnaestak kilometara od grada. Najveća je bila tvrđava Uzbeg, podignuta na ogromnom kamenitom masivu, nepristupačna, sa velikim doglednim obuhvatom, (bila je na starom rimskom putu, koji je igrao važnu ulogu i tada). Jedini dostup do te tvrđave su bili konopasti mostovi, prebačeni od susednih stena. Postepeno, iz nepoznatih nama razloga, funkcije ove tvrđave se umanjuju i za vreme Drugog Bugarskog carstva glavna postaje Belogradčiška tvrđava.
Drugo BUGARSKO CARSTVO
U tom periodu postavljeni su osnovi današnjeg grada. Ostaci glinenih peći (XII-XIVv.), vodovod, zidarski materijali i naročito nalazište moneta, uključujući 13 srebrnih moneta Ivana Aleksandra i njegovog sina Mihaila, govore o naprednoj privrednoj delatnosti. Tada u reonu Belogradčika je bilo 14 živih manastira, a u nekima od njih neki vidinski knezovi su preživljavali svoje stare dane.
Krajem XIVv. kada se u Severozapadnoj Bugarskoj utvrđuje Vidinsko carstvo Ivana Sracimira, Belogradčik izrasta u važnog vojno-zanatskog centra - drugog po veličini posle Vidina. Naselje i tvrđava pali su pod tursku vlast 1396. g. - verovatno kada i Vidin.
Period Druge Bugarske države za Belograđčik i belogradčiško područje je karakterističan sa aktivnom zidarskom delatnosću, osobito u periodu XIVv. kada se reon Vidin, delovi sadašnje Srbije i Malo Vlaško (deo današnje Rumunije) formira kao samostalno carstvo. Njgovom formiranju je prethođilo dugogodišnje samostalno upravljanje u Vidinu različitih, lokalnih vlastelina još od XIIIv.
U tom periodu Belogradčik se formira kao važan vojno-administrativni centar. Po mišljenju nekih istoričara on je zauzimao drugo mešto iza prestoničnog grada Vidina. Ime mu je bilo Belgrad, Belegrad, Belgradin ili Belgradec, pri čemu različiti autori od tada koriste različita imena. Dokaz o značaju grada iz vremena Bdinskog carstva je dokaz, da su turci još na početku svoje vladavine postavili tu značajan garnizon i pretvaraju ga u centar kaaze, pri čemu tvrde da čuvaju lokalnu administrativnu podelu.
OSMANLIJSKA VLADAVINA
Posle pada Bugarske pod turskim ropstvom Belogrdčik zadržava svoje administrativne funkcije i značaj. U prvim desetlećima turskog ropstva u gradu nije nastanjen ni jedan musliman, osim onih u garnizonu. Nezavisno od asimilacione politike porte, pojačane posle 1687. g. hrišćanski element čak i u XIX veku u ovom kraju je dominantan i opredeljujući. Ozbiljniji uticaj porobljavanje vrši prema ekonomskom i socijalnom položaju bugara, čiji su prihodi u većem delu manji od muslimanskih. To se odražava i na izgradnju grada. Formiraju se tri mahale, pri čemu, u dve koje se nalaze u neposrednoj blizini tvrđave, se nastanjuju pravoverni, a u mahali Vinogradište - hrišćani. Drvena ograda sa dvema kapijama delila je mahale. Sve administrativne zgrade, zanatske radnje, dućani i sergije nalazile su se u prve dve mahale, nezavisno od toga čija su svojina. Hrišćanska (Crkvena) mahala je imala svoj oblik - kićnaste, uvek u belom ofarbane kućice. Zato su mu turci dali današnje ime - Belogradčik (Na turskom "čik"je umanjenje, tojest mali Belgrad).
Osnovni zanati u toku celog perioda ostaju stočarstvo, isto vinarstvo i poljoprivreda. U XVIII i XIXv. cvetaju gvožđarstvo i zlatarstvo. Razvija se i abadžistvo, terzistvo i grnčarstvo.
U Čiprovcu je dobro razvijeno rudarstvo i ispiranje zlata, kao i čiprovska ćilimarska škola čije se tradicije produžavaju do danas.
Bugarski živalj ispoljava visoku nacionalnu svest i patriotski duh - bore se za samostalnost crkve i nacionalnu nezavisnost.
Stremljenje ka kulturi i prosveti žitelja regiona izražava se izgradnjom škola i crkvi u potpunosti sredstvima lokalnog stanovništva.
Arhitekturni oblik grada obogaćuje se i bogato ukrašenom rezbarijom džamije "Hadži Hjusein"-1771. g.
PERIOD POSLE OSLOBOĐENJA
Grad je sačuvao svoj zanatski oblik i ulogu Administrativnog i kulturnog centra. U tom periodu završena, je značajna izgradnja. U 1894. g. izgrađeni su čitalište i pozorišni salon, 1901. g. - nova škola, 1912. g. - nova trećerazredna bolnica. Izvršena su i red drugih poduhvata i otvorene su grane Narodne Banke i Zemljoradničke banke.
1928. g. grad broji 2402 ljudi. Stanovništvo produžuje da se uvećava, i pored nazadovanja u razvoju zanatstva.
NACIONALNO-REVOLUCIONARNE BORBE
U letopisima nacionalno-oslobodilačkih borbi bugarskog naroda protiv turskog ropstva značajno mesto zauzimaju borbe stanovništva Severozapadne Bugarske. Istorijski uslovi koji su se stvorili određuju Belogradčik kao jedan od centara podignutih u ovom kraju buna i ustanaka.
Prve pojave netrpeljivosti prema ropstvu i pokušaj da ono bude zbačeno je ustanak Konstantina i Fružina – 1404. g. sinova Ivana Šišmana i Ivana Sracimira. U njemu je uzelo učešće svo muško stanovništvo Severozapadne Bugarske.
Raspoloženje za odbacivanje ropstva bilo je podržano i od pohoda Vladislava Varničeka i Jana Hunjadina. Posle zauzimanja Vidina 1444. g. njihovoj vojsci pridružilo se dosta bugara iz ovoga kraja.
Krajem XVII. v. (1688. g.) Severozapadna Bugarska postaje poprište konflikata za vreme rata između Turske i Austrije i povezanim sa njim Čiprovskim ustankom. Odbijanje austrijske vojske i ugušenje Čiprovskog ustanka bilo je propraćeno velikim razaranjem Severozapadne Bugarske, što nije poštedelo i sela Belogrdčika koja su uzela učešće u ustanku.
Pri kraj Rusko - Turskog rata 1769.g.-1774.g. izbio je ustanak u Vidinu i okolišu.
U periodu XV-XVII.v. formiralo se i mnogo hajdučkih četa. Poznata su imena Balče, Stojana, Milka, Velka, Kunča, Božina i mnogo drugih. Postepeno, hajdučki pokret dobija nacionalno-oslobodilački karater. O tome nabolje govori učešće celih četa u nekim bunama i ustancima.
Ustanički pokreti u Severozapadnoj Bugarskoj se pojačali osobito mnogo u XIX. v. Što se objašnjava rodoljubivim procesima, nepoštovanjem Hatišarifa i kasnije Hatihumajuna u tim krajevima, a isto tako oslobodilačkim pokretima u Srbiji, Grčkoj, Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori. Dizali su se za redom ustanci i pobune: 1806. g., 1821. g., pobuna u Pirotskom kraju, Mančova pobuna 1836.g.-1837.g. Sledeće desetleće je označeno ustancima u Niškom kraju - 1841. g. i 1848-1849. g. kao i Pujovom razmiricom aprila 1849. g.
U navečerju 1850. g. svest žitelja je revolucionarna i sazreo je trenutak za organizovanje rešavajuće bitke sa porobiteljem.
U svim izvorima i publikacijama kao inicijatori ustanka 1850. g. pokazuju se Belogradčiški prvaci Vlčo Bočev, Lilo Panov, deda Božin, Nedjalko Vlah, Konstantin Janev i Petko Kazandži. Na čelu zaverenika staje "baš knez" nahije Colo Todorov, koji uživao veliku popularnost među žiteljima i imao poverenje turskih vlasti. U pripremi ustanka javno je učestvovao i Ivan Todorov. U Rakoviškom manastiru provođena su savetovanja, na kojima su doneta rešenja i bio izrađen detaljan plan za pripremu i sprovođenje ustanka - formirani su komiteti za predstojeću kampanju i pridobijanje celokupnog stanovništva za predstojeće događaje, sakupljana su sredstva za oružje, određivana je taktika i zadaci pojedinih odreda za zauzimanje otpornih punktova, kao i određivanje komandira grupa. Belogradčiški prvaci izvršili su i diplomatsku delatnost, koja je počela pismima srpskim vlastima, produžila pismima do Vidinskih prvaka, Lomskih, Kulskih i Belogradčiških i sa slanjem predstavnika u Srbiju, kao i do Ruskog konzulata u Rumuniji. Razlozi za podizanje ustanka su teško nacionalno ugnetavanje i staranje da izvojevaju autonomnost. Uporedo sa tim, zaoštrile se protivorečnosti po pitanju zemlje između seljaka i krupnih posednika zemlje, te je došlo do masovnih talasanja i uključenja na više od 15 000 ljudi. Prema unapred izrađenom planu ustanak je trebao da bude objavljen 1 juna 1850. g. (Spasovdan). Zbog toga, što su turske vlasti saznali za pripreme, ono je objavljeno pre vremana.
29 maja 1850. g. bojni odredi pojedinih Belogradčiških sela, pošto su predhodno porušili postojeće turske čiflike, krenuli prema Belogrodčiku i uključili se u opsadu tvrđave. Neki od njih su bili zaduženi da osiguravaju pozadinu ustanika - postavljanjem zaseda po putevima koji vode prema gradu. Prvog juna cela kaza sa izuzetkom Belogradčiške tvrđave bila je već u rukama seljaka i bio je preduzet prvi napad na grad.
Ustanak obuhvatio Vidinsko, Kulsko i Lomsko. U borbama kod sela Gradec i Dinkovo ustanici bili razbijeni.
Posle dva neuspešna pokušaja da zauzmu tvrđavu, ustanici bili opkoljeni od dva turska odreda. Započeti težak boj završio se porazom seljaka, koji iako mnogobrojniji otstupali po naoružpnju od turskih odreda. Poginulo 200-250 ljudi, a ukupni broj poginulih za leta 1850. g. dostigao 2507 ljudi.
Porazom seljaka kod Belogradčika završava prva etapa ustanka. U drugoj etapi, ustanici organizovali učvršćeni logori na Staroj Planini. Po svaku verovatnost komandni punkt je bio na Vrškoj čuki. Zaštita puteva i ostalih nerazrušenih sela bila je održavana konjaničkim odredima ustanika, što je nateralo turke da potraže kontakt sa seljacima i pokušaju da prekinu razmirice i da se seljaci vrate u sela.
Bio je postignut sporazum za slanje delegacije seljaka kod Velike porte, gde bi se izložili zahtevi i razlozi koji su doveli do pobune. 14 avgusta delegati bili primljeni od strane administrativnog saveta uvereni da če njihovi zahtevi biti razmotreni od sultana.
Uprkos tome, pitanje vlasništva nad zemljom ostalo neuređeno i u toku 1851. g. sazreli uslovi za novi ustanak. Ta opasnost prinudila Portu da reši pitanje vlasništva zemlje. Zemlja bila podeljena seljacima putem obligacija, koje trebalo da budu pogašene u toku 50 godina. Garantovala se opštinska samouprava i bilo razmotreno pitanje davanja autonomije Severozapadnoj Bugarskoj, što je predstavljalo nesumnjiv uspeh nacionalno-oslobodilačkog pokreta Bugarske.
Šezdesetih i 70-tih godina XIX v. produžile bune u osnovi vezane sporim rešavenjem zernlje - Dimitrakijeva buna. Lokalno stanovništvo aktivno pomagalo i učestvovalo u bitkama Panajot Hitove čete - 1863. g.
Hajdučke čete regiona uključile se u bitkama kraj sela Čuprene, Salaša, Rakovice i Kirjaeva za vreme Srpsko-Turskog rata 1876. g. Ima informacija o ustanku u Bekogradčiškim selima aprila l876. g. verovatno uticajem Čete Panajota Hitova.
Kraj ropstva, nastaje dolaskom ruske vojske 25 februara 1878. g.
Za vreme Srpsko-Bugarskog rata 1885. g. pokraj Belogradčika, čete bugarske amije pod komandom poručnika Dvorjanova naneli poraz srpskom odredu za obezbeđenje u sastavu Timočke armije. Posle pobede, odred izbacio srpske delove i od Staroplaninskih prelaza Sv. Nikola i Kadibogaz. Kasnije, ovi odredi uzeli učešće u bici kod sela Gajtanci . Onemoguceni bili planovi srpske komande za njihovo nadiranje u Sofiju preko Petrohanskog prelaza, što je u krajnjem računu bilo od uticaj na rezultat bitaka kod Slivnice i Dragomana.
Informacija o istoriji regiona moze da se dobije od Istorijskih mizeja u Beloradčiku, Berkovici, Čiprovci.
Znamenitosti
Pećina Magura se nalazi u podnožju Rabiškok brdašca, samo na 25 km. od Belogradčika. Visina brdašca dostiže 461 m., a na 80 m. ispod ove tačke sakrio se, jedva vidljiv, njen ulaz. Dužina pećine je oko 3000 m. od kojih su uređeni 1400 m. Temperatura varira između 12,2 -12,9oC kros sve četiri sezona godine. Najcenjenije nasleđe, ostavljeno od predhodnih stanovnika Magure, su pećinski crteži, za koje prvobitni slikari su koristili đubre od slepih miševa i crvenu glinu. Blizu 700 crteža prave Rabišku pećinu jedinstvenom u celoj Jugoistočnoj Evropi. To su jedinstvene po svom rodu zapečaćene do danas tvorevine umetnosti ljudi iz bronzane ere i stare su preko 3000 godina.
Belogradčiška tvr�ava "Kaleto" je jedna od najbolje o�uvanih u dr�avi. Koristeči prirodnu nepristupa�nost stena u I-III veku rimljani dr�e ovde utvr�enje radi zaštite srategijskih puteva, koji presecaju reon. U kasnoj antici ona je deo odbranmenog sistema Rimske, kasnije Vizantijske imperije. Belogradčiška tvr�ava "Kaleto" je jedna od najbolje o�uvanih u dr�avi. Koriste�i prirodnu nepristupa�nost stena u I-III veku rimljani dr�e ovde utvr�enje radi zaštite srategijskih puteva, koji presecaju reon. U kasnoj antici ona je deo odbranmenog sistema Rimske, kasnije Vizantijske imperije. Izgra�ena na severnim padinama Stare planine, tvr�ava je doizgra�ena od bugara. Značaj joj narasta posle osnovanja Vidinskog carstva, uklju�uju�i teritorije današnje severozapa�ne Bugarske, delove isto�ne Srbije i jugoisto�ne Rumunije. Jedna je od poslednjih tvr�ava (tada sa imenom Belgrad), zeuzeta ot turaka krajem XIV veka. Oni nastanjuju ovde garnizon, koji je igrao va�nu ulogu o odbrani zapadnih oblasti dr�ave i u ugušenju ustanaka bugarskog stanovnistva. U periodu 1805-1837. g. se proširuje i preure�uje za vatreno oru�je pod rukovo�stvom francuskih i talijanskih in�enjera. Spomen plo�e u vezi izgradnje su na turskom i bugarskom jeziku - jedinstven slučaj u istorijatu izgradnji turskih tvr�ava. Sastoji se od tri dvora (svaki sa mogu�noš�u samostalne zaštite) sa zajedničkom površinom od 10211kv. m. i jednim odvojenim utvr�enjem. Ima dve glavne porte - Vidin kapija i Niš kapija. Na stenama tv�ave (visine do 10 m. ) su izgra�ene puškarnice. Za artiljeriju izgračena su tri bastiona za 15-16 topova. U ratnim vremenima broj zaštitnika tvr�ave i okolnih uzvišenja dostizao do 3000 ljudi.
Belogradčiške stene - bajka od stena prostire se (od zapada ka istoku) od Vederkika, oko Belogradčika, sela Borovica, do sela Belotinci. Oblast je 30 km. Dugačka i 3 km. Široka. Za mnoge stene su vezane interesantne legende.
Belogradčiške stene - bajka od stena prostire se (od zapada ka istoku) od Vederkika, oko Belogradčika, sela Borovica, do sela Belotinci. Oblast je 30 km. Dugačka i 3 km. Široka. Za mnoge stene su vezane interesantne legende. Centralna grupa stena se nalazi južno od Belogradčika. Tu se nalaze i najinteresantniji oblici - Adam i Eva, Učenica, Ovčarče, Derviš, Prva ploča, Kamila, Pečurke, Kukavica, Crvena stena, Madona, Hajduk Veljko, Borov kamen i dr. Proglašene su za prirodnu znamenitost. Druga grupa se nalazi zapadno od grada. Stene su tu alpskog karaktera, oivičene velikim kanjonima. Naj poznatije stene su Zbegove, Erkjuprija, Borič. Na oko 4km. istočno od grada nalazi se treća grupa, koja obuhvata stene oko Latinsku tvrđavu i Lepenišku pećinu. Četvrta grupa prostire se između sela Borovica i Falkovec. Tu su poznati Borov kamen, Crveni kamen, Pčelin kamen, Devojačka stena. Poslednja grupa se nalazi oko sela Gjurgič i Belotinci. Pre oko 200 mln. godina ( krajem Paleozojske ere) u tom reonu se naslojile peskovito-mergelne stene. Kasnije, one su bile zalivene morem, na čijem dnu se taložili dovučeni od reka pesak, šljunak i glina. Tokom vremena ovi materijali bili povezani silicijevom ili peskovito glinastom vezom. Tako se dobili konglomerati i peščanici, poznati kao cvetan peščanik - bundzandštajn. Zbog ofarbanosti gvožđanog oksida one pridobile crvenkastu boju. U toku jurskog perioda na peščanike se naslojili sivi i krem-beli krečnjaci. Oni izgrađuju pročelje sadašnjeg Belogradčiškog Venca i Vedernika. Prilikom naboravanja Stare planine ovaj region se osušio. U njegovom najvišem delu se pojavile pukotine, kde počeo rušilački rad vode, vetrova i temperaturnih kolebanja. Ovo delovanje dostiglo do peščanike. Zbog nejednake tvrdoće oni se rušili neravnomerno. Tako se u produžetku miliona godina stvorili bajkoviti oblici Belogradčiških stena. U peščanicima i krečnjaku se stvorile i preko 100 pećina bogatih prekrasnim oblicima, provalijama i interesantnom faunom. Najpoznatija od njih - Magura (dužine preko 2500 m. ) je uređena -osvetlenjem i uređajima za posetu. Zejedno sa reonom oko nje, objavljena je kao prirodna znamenitost.
